Öztürk, YunusÖzdaş, Muhsin2026-03-312026-03-312025https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=CtwiQkYvArAb95Ufpfs_vrxPTfzLJ1e8XcXz3uK99nAEvFg3xktFqoIqToP9Nc32https://hdl.handle.net/11491/9420This study analyzes the work Nūr al-hudā li-man istahdā by the Ottoman statesman Sırrı Pasha of Crete from the perspective of kalam science. In this sense, our study evaluates the views and criticisms of Sırrı Pasha, an important statesman belonging to New ilm-i kalam period, regarding Christianity through Nūr al-hudā. Descriptive, content, and comparative analysis methods were followed in the thesis. Since it was not possible to analyze all the topics in the work from the perspective of kalam, a content-based limitation was applied. The sections containing the historical narrative of Christianity are the subject of the history of religions and have not been evaluated in the thesis; they have been summarized in the introduction to the content of the work. Only the relevant historical narratives have been discussed in terms of their relationship with the theological aspect of the work. The relevant historical narratives have also been taken into account in the context of Sırrı Pasha's purpose, method, and structure in the work. Our thesis consists of an introduction and two chapters. The introduction provides summary information about the nature of the work on which our thesis is based, its subject matter, and the related literature. The first chapter presents Sırrı Pasha's life, works, and a content introduction to Nūr al-hudā. Information is provided about the scholars Sırrı Pasha references in his work and their works, as well as the foreign sources and authors he cites. A brief thematic comparison is made between the works Sırrı Pasha cites as sources and Nūr al-hudā. The second section contains a content analysis of the work. Within the scope of divinity (ulūhiyya), the beliefs of tawhid and the Trinity, the personality of the Prophet Muhammad, his prophethood, his announcement, the identity of the Paraclete, the nature of the Qur'an, and the miracle of Surah ar-Rūm mentioned in the work are discussed. It is evident that Sırrı Pasha, while criticizing Christianity, drew upon Western Orientalist sources and also closely followed the contemporary literature written by Muslim scholars on this subject. Our study is limited to the topics listed above, specifically divinity and prophethood, within the framework of classical kalam topics. It can be stated that Nūr al-hudā is a concise work that can appeal to the general reader, that the author does not define his work as a refutation, but that, in our opinion, the work contains content that can be considered refutation, defense, and even invitation in places. Nevertheless, we put forward our opinion that it is more accurate to conceptualize Nūr al-hudā as tabyīn (exposition) and tanbīh (admonition), with the aim of explaining Islamic truths to Christian and Muslim audiences and drawing attention by narrating the historical process of Christianity in Turkish and providing a theological analysis. The thesis argues that the work's two-part structure, historical and theological, is original and deliberate. It has been determined that Sırrı Pasha followed a method of constructing theological discussions based on historical information in the work. Indeed, it has been seen that Sırrı Pasha analyzed the controversies of Christianity in a historical and theological manner and based his work on a structure that included theological critiques based on historical narratives. The purely theological and theoretical method of criticizing Christianity found in classical kalam books is not continued in the work. We believe that Sırrı Pasha's method could offer a perspective on conversion (ihtidā) processes. However, before reaching this conclusion, we must emphasize the importance of addressing new research questions, such as whether this method, followed by Sırrı Pasha, is found in other works, if so, to what extent, what the method in conversion processes is, and whether it coincides with Sırrı Pasha's. At this point, we also aim to open up new academic research areas based on the questions addressed in our thesis.Bu çalışma Osmanlı devlet adamlarından Giritli Sırrı Paşa'nın Nûrü'l-hüdâ li-meni'stehdâ adlı eserini kelâm ilmi açısından analizini konu edinmiştir. Bu anlamda çalışmamız Sırrı Paşa'nın Hıristiyanlığa dair görüş ve eleştirilerini Nûrü'l-hüdâ üzerinden değerlendirmektedir. Tezde betimsel, içerik ve mukayeseli analiz yöntemleri takip edilmiştir. Eserdeki tüm konuların kelâm ilmi açısından analizi mümkün olmadığı için içerik açısından sınırlamaya gidilmiştir. Hıristiyanlığa dair tarihsel anlatılar dinler tarihinin konusu olduğundan değerlendirilmemiş ancak ilgili tarihsel anlatılar eserin teolojik yönü ile ilişkisi açısından tartışılmıştır. Sırrı Paşa'nın eserdeki amacı, yöntemi ve kurgusu bağlamında da ilgili tarihsel anlatılar dikkate alınmıştır. Tezimiz giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Girişte tezimizin esas alındığı eserin mâhiyeti, konusu ve ilişkili olduğu literatür hakkında bilgilere yer verilmiştir. Birinci bölümde Sırrı Paşa'nın hayatı, eserleri ve Nûrü'l-hüdâ'nın içerik tanıtımı sunulmuştur. Nûrü'l-hüdâ içerisinde referans değeri olan eserler ve müellifleri hakkında bilgiler verilmiştir. Sırrı Paşa'nın kaynak olarak atıfta bulunduğu eserlerin Nûrü'l-hüdâ ile tematik açıdan kısaca mukayesesi gerçekleştirilmiştir. İkinci bölümde ise eserin içerik analizine yer verilmiştir. Ulûhiyyet kapsamında tevhîd ve teslîs inancı, nübüvvet konuları etrafında Hz. Muhammed'in şahsiyeti, nübüvveti, müjdelenmesi, Faraklit'in kimliği, Kur'ân'ın mâhiyeti ve Rûm suresi mucizesi tartışılmıştır. Bizim çalışmamız klasik kelâm konuları çerçevesinde ulûhiyyet ve nübüvvet özelinde yukarıda sıralanan başlıklarla sınırlıdır. Nûrü'l-hüdâ'nın genel okuyucuya hitap edebilecek muhtasar bir çalışma olduğu, müellifin eserini bir reddiye olarak tanımlamadığı, yine de bize göre eserin yer yer reddiye, müdâfaa ve hatta davet sayılabilecek içeriklere sahip olduğu ifade edilebilir. Buna karşın biz Nûrü'l-hüdâ'nın amacının Hıristiyan ve Müslüman halka İslâm hakikatlerini açıklamak ve de Hıristiyanlığın tarihsel sürecini Türkçe anlatıp teolojik analizini yaparak dikkat çekmek üzere tebyîn ve tenbîh şeklinde kavramsallaştırmanın daha isabetli olduğu sonucuna ulaştık. Tezde eserin tarihsel ve teolojik olmak üzere iki yapılı kurgusunun özgün ve bilinçli bir kurgu olduğu ileri sürülmüştür. Sırrı Paşa'nın eserde teolojik tartışmaları tarihsel bilgiler üzerine inşa eden bir yöntem takip ettiği saptanmıştır. Nitekim Sırrı Paşa'nın Hıristiyanlığın ihtilaflarını tarihsel ve teolojik şekilde analiz ettiği ve eserini tarihi anlatımdan hareketle teolojik eleştirilere yer vererek bir kurguya dayandırdığı görülmüştür. Klasik kelâm kitaplarındaki Hıristiyanlık eleştirilerinin salt teolojik ve nazarî yöntemi eserde sürdürülmemiştir. Sırrı Paşa'nın bu yöntemi ihtidâ süreçlerine bir perspektif sunabilir. Ancak bu kanaat öncesi Sırrı Paşa'nın takip ettiği bu yöntemin diğer çalışmalarda bulunup bulunmadığı, varsa ne düzeyde olduğu, ihtidâ süreçlerindeki yöntemin ne olduğu, Sırrı Paşa ile örtüşüp örtüşmediği gibi yeni araştırma sorularının cevaplanmasının önemli olduğunu ifade etmeliyiz. Bu noktada tezimizin ilgili sorular ekseninde yeni akademik çalışmalara alan açmasını da hedeflemekteyiz.turinfo:eu-repo/semantics/openAccessmasterThesis